ከ40 ዓመታት በላይ የሆኑ ኢንጂነር ፈሴሃ አትላው በTadias ማግኘት በ2026 ፌብሩዋሪ በኒውዮርክ ቀረበ በመጨረሻ በዲጂታል ዓለም ውስጥ የኢትዮጵያዊ ፊደል ማስገባት ሥራውን እና በአርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ዘመን ተጽእኖውን ይመለከታል። ከUnicode ዳግም እስከ የአማርኛ ቋንቋ AI መጻሕፍቶች ድረስ ታሪካዊ እንቅስቃሴውን ያስቃኛል።
ኢንጂነር ፈሴሃ አትላው በ1980ዎቹ መጀመሪያ የኢትዮጵያዊ ፊደል በኮምፒውተሮች ውስጥ ማስገባት ላይ የጀምረው ሥራ በፒክሰል በፒክሰል ፎንቶች ዲዛይን እና በUnicode ወጎች ማዋቂያ ይዞ ነበር። በ1989 የXerox ሳይንቲስት ዶክተር ጆሴፍ ቤከር ከፈሴሃ ጋር በሙሉ ቋንቋ የቃል ማስተር ለVoice of America የሚሰራ ላይ በመስራት ተገናኝተው የአማርኛ በኮምፒውተር ስርዓቶች ውስጥ ማስገባትን ተነጋግረዋል። ፈሴሃ በHewlett-Packard እና በዳሽን ኢንጂነሪንግ በUnicode ቴክኒካል ኮሚቴ ውስጥ የተመረጠ አባል ነበር።
በአርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ዘመን የኢትዮጵያዊ ቋንቋዎች በUnicode ማስገባት በመከታተል ትልቅ ተጽእኖ አግኝተዋል ብሎ ፈሴሃ ይናገራል። የAI መሳሪያዎች አሁን የአማርኛ ሰነዶችን በቀላሉ ይተረጉማሉ፣ ግዢዎችን ይገነባሉ፣ አማርኛ በመናገር ይመለከታሉ እና በተጻፈ የአማርኛ ጽሑፎችን ይቃሩ ያደርጋሉ። ለምሳሌ፣ በGPT-4 እና DeepSeek የሚባሉ ሞዴሎች በተረጉሞ አማርኛ ስሞችን በትክክል ማወቅ ጀምረዋል፣ ይህም ከ80% በላይ ውጤታማነት ያስፈልጋል።
በኢትዮጵያ እና በትላልቅ ውስጥ ያሉ ወጣቶች በAI የኢትዮጵያዊ ቋንቋዎችን ለማሻሻል ተልማማዊ ጥረቶችን ያደርጋሉ። በHasab.ai፣ Ehud AI፣ MetaAppz.com፣ EthiopicApps.org እና በኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲቲዩት (EAII) የሚመሩ ፕሮጀክቶች የቃል ወደ ጽሑፍ፣ ጽሑፍ ወደ ቃል እና ተርጓሚ መሳሪያዎችን ያቀርባሉ። የኢንድሪያስ ፈሴሃ አትላው ፎንዴሽን (EFAW) በየዓመቱ የኢትዮጵያዊ አፕ የፈጠር ውድድር ያደርጋል።
ፈሴሃ በAI ላይ ተስፋ እና ስጋት ይገልጻል። “የአርቲፊሻል ኢንተለጀንስ በሰው ስልጣን በመታሰብ ተገነባ ነው፤ በእውነት እና በተገፋ መካከል መስመር ይፈታታል” ብሎ ይናገራል። የኢትዮጵያዊ ባህል እና ሃይማኖታዊ ጽሑፎችን በተሻለ ለመረዳት እና ለማስተማር AI ይረዳል ብሎ ያስባል፣ ነገር ግን በተግባር ጥናት እና በአእምሮ ማዳመጥ አስፈላጊነት ያመለክታል።