Tume ya Haki za Utawala, inayojulikana kama Omudsman, imeamuru Idara ya Taasisi za Elimu Msingi aondoe malipo ya Ksh30 ya SMS kwa uwekaji wa shule za sekondari au ipunguze bei hiyo. Amri hii ilitokana na malalamiko ya Desemba 20, 2025, ambayo yalidai ada hiyo ni ghali na ya ubaguzi dhidi ya Wanakenya wa kawaida. Tume ilisema ada hiyo inakiuka Sheria ya Ufikiaji wa Habari ya 2016.
Tume ya Haki za Utawala imetoa maelekezo ya kutoa maoni kuhusu malipo ya SMS ya Ksh30 kwa ajili ya kuangalia matokeo ya uwekaji wa wanafunzi katika shule za sekondari. Malalamiko yalifuatwa na wazazi na walezi waliotumia huduma ya SMS kwa nambari 22263, ambapo kila ujumbe uligharimu Ksh30, wakati kuna chaguo la bure la mtandao katika placementeducation.go.ke.
Kulingana na tume, wengi wa Wanakenya, hasa maeneo ya vijijini, hutegemea SMS kwa sababu upatikanaji wa intaneti ni mdogo. Tume ililaani kutokuwepo kwa utangazaji mzuri wa chaguzi hizi mbili, na kusema hii inazuia haki ya msingi ya elimu ya watoto chini ya Katiba.
Tume ilirejelea Kifungu cha 12 cha Sheria ya Ufikiaji wa Habari ya 2016, kinachosema gharama ya habari haipaswi kuzidi gharama halisi ya kutoa nakala. "Kifungu cha 12 cha Sheria ya ATI, 2016 kinatoa kwamba gharama ya ufikiaji wa habari haipaswi kuzidi gharama halisi ya kutengeneza nakala za habari na mahali inafaa, gharama ya kutoa habari hiyo," ilisema tume.
Aidha, tume ilitaja Haki za Katiba chini ya vifungu 35, 43 na 53, zinazohakikisha ufikiaji wa elimu na habari bila vizuizi visivyo na sababu. Maoni haya yalitia saini na Kamisheni wa Ufikiaji wa Habari Dorothy Jemator, ambaye alisema: "Idara ya Taasisi za Elimu Msingi inapaswa kushirikiana na wananchi na wadau wote kuhusu uenezeshaji wa matokeo ya uwekaji wa Shule za Sekondari na kuweka mifumo bora ili kuhakikisha ufikiaji wa habari na usalama wa katiba."
Tume pia iliamuru wizara kutoa maelezo ya gharama za SMS na kufanya kampeni ya ufahamu. Wizara ya Elimu bado haijajibu amri hii rasmi. Matokeo haya yalichapishwa Februari 26, 2026.
